Nghiên cứu định tính

Nghiên cứu định tính là gì?


Với kinh nghiệm làm nhiều luận văn tại nhiều trường tại Việt Nam, cảm nhận mà hocthue.net đã gặp cho rằng phương pháp định tính là "không chuyên nghiệp". Nhiều trường cho rằng phương pháp định lượng với những con số thống kê rắc rối mới là khoa học. 

Thực tiễn khi làm dissertation cho một số trường nước ngoài, hocthue.net thấy họ khá ưu tiên sử dụng các phương pháp  như phỏng vấn (phỏng vấn qua video, phỏng vấn bản ghi...) để nghiên cứu trong luận văn của họ. Đặc biệt những nghiên cứu trong kinh tế học, trong quản trị doanh nghiệp, trong tài chính..... sử dụng khá nhiều ngoài phương pháp sử dụng tài liệu.

Thực tiễn cho thấy, chúng ta sử dụng phương pháp định tính khá nhiều như phỏng vấn, hỏi đáp, quan sát... 

Để bắt đầu chúng ta hay bắt đầu bằng một ví dụ thực tiễn về kinh doanh bất động sản của anh Đạt.  Anh Đạt- nhà kinh doanh bất động sản đang quan tâm về giá đất tại Hà Nội. Anh hỏi 3 khách hàng về giá đất. Anh ấy có thể biết được giá bán trung bình của đất khu vực quận X. Từ đó anh tính được  giá bất động sản năm 2026 giảm trung bình 30% so với 2024. Tuy nhiên để đưa ra phần đánh giá, thảo luận (discussion) thì anh ko thể trả lời vì sao. Để tìm hiểu vì sao giá đất lại như vậy thì anh đi phỏng vấn chuyên gia bất động sản, đi phỏng vấn các môi giới khác. Anh Phỏng vấn vài người và đi đến kết luận là:

  • Quy hoạch.
  • Chính sách về bất động sản.
  • ....

Và đây là lúc anh sử dụng phương pháp định tính. Đây là một tình huống thường thấy trong cuộc sống hằng ngày.

Như vậy, rõ ràng thay vì thu thập các điểm dữ liệu số, nghiên cứu định tính giúp định hình, lý giải, đánh giá sâu hơn để hiểu dữ liệu định lượng. 

Đặc điểm của nghiên cứu định tính


Nghiên cứu định tính, về cốt lõi, đặt ra những câu hỏi mà câu trả lời không dễ dàng được trình bày thành con số, nó giúp giải thích "như thế nào" và "tại sao." . Một trong những điểm mạnh của nghiên cứu định tính là khả năng giải thích các vấn đề vốn khó định lượng. 
Nghiên cứu định tính có thể giúp mở rộng và làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về dữ liệu hoặc kết quả thu được từ phân tích định lượng. Ví dụ trên cho thấy, anh Đạt đã sử dụng phương pháp định lượng giúp xác định được giá bất động sản giảm sâu, nhưng nhờ phỏng vấn mà tác giả có thể trả lời tại sao mức giá này lại diễn ra. Tình huống này cho thấy  cách mà nghiên cứu định tính và định lượng có thể được tích hợp song song.

So sánh với nghiên cứu định lượng.


Nếu nghiên cứu định lượng thường quan tâm đến việc đo lường các biến số, kiểm định giả thuyết và xác định các mối quan hệ bằng dữ liệu số, nghiên cứu định tính giúp trả lời ý nghĩa, quan điểm của con người và bối cảnh
Những phát hiện mới
Nghiên cứu định tính, thông qua khảo sát, quan sát trực tiếp tạo điều kiện cho nhà nghiên cứu phát hiện những vấn đề chưa được dự kiến đầy đủ từ đầu.
 

Một case study khác cho bạn nghiên cứu định tính:

Mình từng nghĩ đi khảo sát thì chỉ cần chụp thật nhiều ảnh, ghi âm đầy đủ, lấy mẫu đúng quy trình rồi về nhập dữ liệu là được. Nhưng sau chuyến thực địa đầu tiên, mình mới nhận ra có rất nhiều thứ quan trọng lại không nằm trong những file dữ liệu mình mang về. Có những chi tiết mình đã nhìn thấy rất rõ lúc ở hiện trường nhưng vài tuần sau gần như quên mất. Đến lúc phân tích, gặp một kết quả khác với dự đoán lại không nhớ được hôm đó điều kiện thực tế như thế nào.

Từ đó mình bắt đầu mang theo một cuốn sổ nhỏ trong mỗi chuyến khảo sát. Mình ghi khá nhiều thứ, từ thời tiết, địa điểm, thời gian, tình trạng của mẫu cho đến những thay đổi nhỏ trong quá trình thu thập dữ liệu. Có khi chỉ là một câu nói của người dân, một tình huống bất thường, cách một mẫu được lấy hoặc một chi tiết mà lúc đó mình nghĩ chẳng có gì đặc biệt.

Điều thú vị là có những ghi chú lúc viết xuống mình cũng không nghĩ sau này sẽ dùng đến. Nhưng vài tháng sau, khi ngồi xử lý dữ liệu hoặc viết bài, chính những dòng ghi chép đó lại giúp mình nhớ lại bối cảnh của nghiên cứu và hiểu vì sao một số kết quả lại khác với dự kiến ban đầu.

Mình nghĩ đây cũng là một bài học khá quan trọng với những bạn mới bắt đầu làm nghiên cứu thực địa. Đừng chỉ ghi những thứ mình nghĩ là chắc chắn sẽ dùng. Hãy ghi cả những quan sát mà lúc đó bạn chưa biết nó có ý nghĩa gì. Vì nghiên cứu thường có rất nhiều câu hỏi chỉ xuất hiện sau khi mình đã có dữ liệu trong tay.

Sau này mình vẫn giữ thói quen đó. Cuốn sổ nhỏ gần như luôn nằm trong túi mỗi khi đi khảo sát. Nhìn thì đơn giản thôi, nhưng càng làm nghiên cứu lâu mình càng thấy dữ liệu không chỉ nằm trong Excel, SPSS hay những bảng kết quả phân tích. Đôi khi một vài dòng ghi vội tại hiện trường mới là thứ giúp mình hiểu dữ liệu của mình rõ nhất.

Nếu các bạn đang làm nghiên cứu có khảo sát hoặc đi thực địa, thử tập thói quen này xem. Không cần ghi quá dài, chỉ cần ghi ngay lúc sự việc diễn ra. Biết đâu vài tháng sau, chính một dòng tưởng như rất nhỏ trong cuốn sổ lại giúp bạn giải thích được một kết quả mà lúc đầu mình hoàn toàn không hiểu.

 

2. Chủ đề sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính


Ông Yin cho rằng phạm vi chủ đề mà nghiên cứu định tính ứng dụng rất rộng. Gần như bất kỳ hiện tượng nào trong đời sống thực tế cũng có thể trở thành đối tượng của một nghiên cứu định tính nếu nó được đặt trong một câu hỏi nghiên cứu phù hợp.
Nhà nghiên cứu có thể nghiên cứu:

  • Quản trị kinh doanh, quản lý kinh tế. Chúng tôi khá ngạc nhiên khi nhiều nghiên cứu về kinh tế lại sử dụng phương pháp tâm lý, xã hội học (khảo sát nhân viên)
  • Trường học và giáo dục;
  • Công tác xã hội;
  • Chính sách công;

3. Các phương pháp nghiên cứu định tính.


Ví dụ, một nghiên cứu về kinh tế có thể kết hợp:

  • Phỏng vấn:  tìm hiểu quan điểm của nhân viên và nhà quản lý.
  • Quan sát: xem cách mọi người thực sự hoạt động. Hoặc có thể xem xét hình ảnh hiện vật. Những vấn đề đôi khi phải xem cách nhân viên làm, cách quản trị xem xét. 
  • Tài liệu nội bộ : tìm hiểu các quy định và chính sách chính thức. Một số đơn vị có những quy định nội bộ, hay quy trình kinh doanh của riêng họ.

Khi nhiều nguồn bằng chứng cùng được đánh giá, nhà nghiên cứu có thể xây dựng một bức tranh đầy đủ hơn về hiện tượng.

4. Kết luận

 Vì sao nên lựa chọn nghiên cứu định tính? Nghiên cứu định tính rất thực tế, rất phù hợp với lĩnh vực làm luận văn kinh tế, chính trị, quản trị kinh doanh. Không phải nó dễ hơn, đơn giản hơn bởi vì nó dùng nhiều kỹ năng thực tiễn.

Tài liệu tham khảo chính

Yin, R. K. (2016). Qualitative Research from Start to Finish (2nd ed.). The Guilford Press. Chương 1, "What Is Qualitative Research, and Why Might You Consider Doing Such Research?".

Thẻ